Eftirfarandi pistil skrifaði ég fyrir vefinn Kynlíf og krabbamein nýverið en finnst tilvalið að birta hann einnig á vefsíðu Kynstur.
Hvað gerir testosterón?
Andrógenar eru hormón sem hafa meðal annars áhrif á æxlunafæri karla. Helsta andrógen hormónið er testosterón sem er aðal kynhormón karla, en það er einnig framleitt í litlu mæli í konum. Hjá körlum er um 95% af testósteróni myndað í eistum en 5% í nýrnahettum. Hjá körlum gegnir þetta kynhormón veigamiklu hlutverki. Það á meðal annars þátt í að viðhalda kynhvöt, kynsvörun (risi) og framleiðslu sáðfruma. Hormónið eykur einnig vöðvamassa, styrkir bein og örvar framleiðslu blóðfruma. Þetta kynhormón hefur þannig mikið að segja fyrir almenna líðan, sérstaklega hjá körlum.
Er testosterónskortur algengur hjá krabbameinsgreindum einstaklingum?
Þar sem testosterón gegnir ákveðnu hlutverki í sambandi við kynlöngun (eða kynhvöt) er minnkuð kynlöngun algengt kvörtunarefni meðal krabbameinsgreindra einstaklinga. Þetta sést hvað skýrast hjá karlmönnum sem eru á andrógenbælandi lyfjameðferð vegna blöðruhálskirtilskrabbameins. Í þeim tilvikum er stundum talað um „testosterónháð krabbamein“. Hjá körlum sem taka andrógenbælandi lyf lækka testosterón gildin verulega og kynhvötin dofnar. Minnkuð kynhvöt eða kynlöngun er því eitt af mögulegum aukaverkunum andrógenbælandi lyfjameðferðar.
Hvernig tekur karlmaður eftir minni kynlöngun hjá sér vegna andrógenbælandi lyfjameðferðar?
Aðeins um 10% karla halda óbreyttri kynlöngun meðan þeir eru á andrógenbælandi lyfjameðferð. Hjá þeim sem finna fyrir minnkaðri kynlöngun er einstaklingsbundið að hve miklu leyti það háir þeim. Fyrir marga er það ný upplifun því „engin veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur“. Kynferðislegur áhugi er miklu minni gagnvart maka, hugsanir af kynferðislegum toga koma sjaldnar upp dags daglega og þar fram eftir götunum. Skortur á testosteróni dregur úr framleiðslu sáðfruma svo sáðlát minnkar eða hverfur. Ristruflanir geta einnig látið á sér kræla því skortur á þessu kynhormóni hefur áhrif á vefi í limnum. Af þeim sökum geta fáir karlar á andrógenbælandi lyfjameðferð nýtt sér rislyf því svörun gagnvart þeim minnkar. Karlmenn á þessari lyfjameðferð hafa þann valkost að nota sprautulyf til að fá ris.
Hvað er hægt að gera þegar karlmenn missa kynhvötina vegna andrógenbælandi lyfja?
Ekki er hægt að gefa önnur lyf til að „lækna“ þessa hvimleiðu aukaverkun. Eina lækningin eða ráðið er opinn hugur og góð samvinna við maka. Maki getur haft frumkvæði að náinni snertingu og kynlífi í meira mæli en áður. Ef karlmaðurinn er vanur að vera sá sem hefur frumkvæði í kynlífi getur honum litist misvel á að maki ætli að hafa frumkvæði að miklu eða öllu leyti. En það er einmitt það sem átt er við með að besta lækningin sé opinn hugur. Hinsvegar getur maki verið fullkomlega sáttur við hina minnkuðu kynhvöt og bæði litið svo á að þetta sé tímabil sem muni vonandi líða hjá. Eftir að töku andrógenbælandi lyfja er hætt getur liðið allt að ár þar til fyrri kynlöngun er náð.
Hér skiptir mestu máli að pör ræði málin og finni út hvaða nálgun henti þeim best. Það er líka mikilvægt að muna að þótt kynlöngun dofni er vel hægt að grípa til viljans og njóta líkamlegrar snertingar og kynferðislegrar ánægju með maka. Getan til að njóta snertingar er ekki horfinn þótt kynhvötin dofni. Þótt það kunni að hljóma ótrúlega þá finnst sumum körlum þeir jafnvel aldrei vera eins nánir maka og þegar þau einblína á það sem þau hafa og geta þótt ris sé ekki fyrir hendi.
Hverjar eru helstu ástæður testosterón skorts hjá körlum?
Það er aðallega þrennt sem hefur áhrif á framleiðslu og virkni testosteróns; hækkandi aldur, líkamlegir og sálrænir þættir.
Sé litið til hækkandi aldurs þá byrjar magn testosteróns að minnka smám saman eftir tvítugsaldur. Þegar 75 ára aldri er náð eru gildin orðin um það bil helmingi lægri. Þótt of lítið testosterón geti verið bagalegt og valdið ýmsum óþægindum er einnig ljóst að mörgum körlum, sem mælast með lág testosteróngildi, líður ágætlega og hafa lítil sem enginn skortseinkenni.
Líkamlegar ástæður fyrir minnkaðri testosterón framleiðslu eru margar og of langt mál að tíunda í stuttum fræðslupistli. Testosterónskortur er ýmist meðfæddur (svo sem Kleinfelter syndróm) eða áunninn (svo sem vanstarfssemi í kynkirtlum (eistum), missir eista vegna slysa eða aðgerðar, HIV-smit, heiladingulsæxli, lungnateppa, áfengismisnotkun, lifrasjúkdómar, offita, sykursýki af týpu 2, hjartasjúkdómar, stórar skurðaðgerðir eða andrógenbælandi lyfjameðferð). Þar að auki getur óhófleg líkamsrækt og/eða langtíma hjólreiðar geta einnig dregið úr testosterónframleiðslu.
Sálrænar ástæður testosterónskorts eru mýmargar. Má þar nefna langvarandi áhyggjur og/eða álag af ýmsu tagi svo sem atvinnumissir eða óvænt atvinnulok, fjárhagsáhyggjur, sorg eða miklir erfiðleikar í fjölskyldu.
Hver eru helstu merki um mögulegan skort á testosteróni?
Ef magn testosterón fer undir viðmiðunarmörk geta komið fram ýmis merki þess (en vert er að muna að sum þessara einkenna eiga sér líka aðrar eðlilegar ástæður). Í fyrsta lagi verður einstaklingurinn orkulítill og þreytist fljótt. Honum finnst hann kannski vera ólíkur sjálfum sér, er almennt áhugalaus (líka um kynlíf) eða verður gleymnari og pirraðri en venjulega. Risbreytingar láta á sér kræla; næturstinning (morgunstinning) gerist sjaldnar og endurteknar ristruflanir skaprauna honum og maka. Svörun við rislyfjameðferð er stundum undir væntingum eins og áður segir því testosterónskortur dregið úr virkni rislyfja. Sæðisframleiðsla verður minni. Líkaminn tekur breytingum: vöðvastyrkur verður minni, eistu minnka en kviður og brjóst stækka. Ennfremur fá sumir hita-og svitakóf, ekki ólík þeim sem verða hjá konum við tíðahvörf. En því fer fjarri að einstaklingar finni fyrir öllum áðurgreindum einkennum og einkennin eru mismikil milli einstaklinga. Í öllu falli þarf að staðfesta grun um testosterónskort með blóðrannsóknum. Við langvarandi og mikinn testosterónskort getur líkamshárum fækkað, aðallega undir höndum og á kynfærum, eistu verða greinilega minni, aukin hætta er á beinbrotum vegna beinþynningar, sæðisfrumum fækkar og einstaklingum er hættara við blóðleysi og svefntruflunum.
Hvernig er hægt að greina testosterón skort?
Einkennasaga og líkamleg skoðun eru liður í að greiningu en yfirleitt þarf að kanna mögulegan testosterónskort með blóðrannsókn. Í blóði er testósterón að finna á þremur formum. Einn hluti þess er sterkt bundinn flutningspróteininu sex hormone binding globulin (SHBG) og það testosterón er ekki virkt, annar er laust bundinn albúmíni og örlítill þriðji hluti þess er frír. Frítt testósterón og albúmín-bundið testósterón er það sem er nefnt „líffræðilega virkt testósterón „(bioavailable testosterone). Þetta þýðir að aðeins 1-2% testosteróns er frítt í blóði og nýtist fyrir virkni í frumum líkamans. Gildi á líffræðilega virku testosteróni endurspegla því best vanstarfssemi líkamans. Ef SHBG er mjög hátt eða lágt er ráðlegt að mæla virkt testosterón í blóði.
Hvenær er þörf á testosterón lyfjagjöf hjá körlum?
Þegar einstaklingur sýnir klinísk einkenni um vanstarfssemi í kynkirtlum og líffræðilega virkt testosterón mælist undir viðmiðunarmörkum kemur testosterón lyfjagjöf til greina. Testosterón er oftast gefið sem gel eða sprautur. Ekki er hægt að gefa testosterón í töflu formi, þar sem það er gagnslaust vegna niðurbrots strax í lifur.
Hvenær má ekki gefa viðbótar testosterón?
Ef krabbameinsfrumur í blöðruhálskirtli eru til staðar getur viðbótar testosterón ef til vill ýtt undir vöxt krabbameinsins. Hjá körlum, þar sem ekki er hægt að greina í nokkur ár hækkun á gildi PSA (prostate specific antigen) eftir meðferð vegna blöðruhálskirtliskrabbameins, telja margir óhætt að gefa testosterón lyfjagjöf (Morgentaler, A. 2011).
Heimildir:
Katz,Anne (2009). Man, cancer and sex. Hygeia Media.
Morgentaler, Abraham (2011). Testosterone therapy in the male cancer patient. Í J.P. Mulhall et al (ritsjórar), Cancer and Sexual Health, Current Clinical Urology. Humana Press.
Þjónustuhandbók Rannsóknasviðs LSH.
